Brief aan Maarten van Rossem

 Beste Maarten,

U bent toch de meest prominente Amerikadeskundige van het land (en eigenlijk historicus algehele wereldgeschiedenis vanuit Nederlands perspectief gezien), dus tot u richt ik mij om mijn hoofdpijn over Amerika en diens rol op het wereldtoneel te uiten. Ik heb u vaak in het echt gezien, heb vele lezingen van u bijgewoond. Het is fijn dat u nog immer actief bent als actualiteitsduider des vaderlands in mijn ogen. Ik heb gemerkt dat u zich zich ook groen en geel ergert aan de ontwikkelingen op het wereldtoneel, zeker het afgelopen jaar. Je kunt de krant al een jaar niet meer openslaan of hij is voor een goed deel gevuld met de gruwelijke praktijken van Trump. Een vreselijke, weerzinwekkende man in werkelijk ieder opzicht, die wild om zich heen slaat, zichzelf ziet als keizer, als alleenheerser van de gehele westerse wereld, en iedere dag valt er weer wat nieuws te vrezen. Trump is een gevaar voor zijn eigen volk, maar ook voor het buitenland. Hij heeft eigenhandig de bestaande wereldorde omvergeworpen. Zijn tweede termijn duurt nog drie jaar, dus ik ben bang dat de wereld er nooit meer zo uit zal zien als die deed voordat deze man aantrad. 

Hoofdpijn heb ik, want met het gevaar wat vanuit Rusland komt sinds de inname van de Krim in 2014, waanden wij ons toch nog steeds beschermd door de VS. We zaten in de NAVO en waren op velerlei terrein bondgenoten. En dat was voor mij tot een paar jaar geleden geruststellend. Mijn blik op Amerika was wel al decennia ambivalent. Maar zo begon het niet. Het begon bij mij als klein kind met een enorm enthousiaste positieve waardering voor het land. Dat kwam door de Amerikaanse cultuur. In dit stuk over de VS, wil ik het toch met een zekere nostalgie even met u nalopen. Hoezeer zijn wij allen wel niet beïnvloedt door Amerikaanse cultuur!

Wie was als kind niet gefascineerd door de Cowboys en Indianen?

Wie hield er niet van de fastfoodketens, de sportmerken en MTV? 

Wie las niet als kind de Donald Duck en keek niet naar Sesamstraat?

We hadden tekenfilms, films van Steven Spielberg en de verfilmingen van thrillerkoning Steven King. We hadden schier eindeloze televisieseries en Hollywood  acteurs. En natuurlijk de Muziek: van Elvis Presley tot Eminem. Van Nina Simone tot Lady Gaga. Ik heb een zelfgemaakte top 2000 lijst, die toch wel voor zestig procent uit Amerikaanse muziek bestaat. 

Vervolgens kregen we ook de ene na de andere nieuwe technologie en technologiebedrijven uit de VS: IBM PC’s, Microsoft office, Apple, Internet, Google, Smartphones, iPads, Social Media, en de nieuwste rage AI. Amerika is groot en Nederland is klein. Het ligt voor de hand dat wij beïnvloedbaar zijn door de VS. Dat zal ook altijd wel blijven. 

Maar dan nu de keerzijde. 

Kreeg je via de cultuur misschien een wat al te positieve indruk van het land, de politiek liet ons toch een geheel andere werkelijkheid zien. Ik had dan ook een groeiende ambivalentie tijdens mijn opgroeien. Enerzijds leerden wij dat de Amerikanen ons hadden bevrijd van de nazi’s in de Tweede Wereldoorlog en onze economie er bovenop geholpen middels het Marschallplan, wat onze wederopbouw tot een groot succes kon maken. Wij gingen ook geloven dat wij geen gevaar meer liepen in Nederland, doordat wij militair beschermd werden door de Amerikanen middels de NAVO en omdat Amerika een grote handelspartner van ons was.  

Anderzijds leerde ik over de Amerikaanse bloederige geschiedenis waarin zij (nog Europeanen dus) bij het toe-eigenen van het land de inheemse bevolking nagenoeg hadden uitgeroeid om een City upon a hill te kunnen bouwen. Manifest destiny heette dat. Ook leerde ik al natuurlijk over de slavernij die er had geheerst, die ze niet met hun grondwet uit 1787 hadden verboden en die daarom tot verdeeldheid bleef leiden en uiteindelijk op een burgeroorlog was uitgedraaid van 1861-1865. Het daarna afschaffen van de slavernij had echter allerminst geleid tot het verdwijnen van het racisme tegen de zwarte bevolking. Er ontstond zelfs segregatie (seperate but equal) via de zogeheten Jim Crowe wetten. Een eeuw na het einde van de burgeroorlog hadden activisten als Rosa Parks en Martin Luther King met de burgerrechtenbeweging voor gelijke rechten voor zwarten in de wet gezorgd. Maar ook dat had het diepgewortelde racisme niet doen verdwijnen. 

Amerika verloor internationaal zijn moreel gezag in Vietnam. Sindsdien hebben we ze oorlog zien voeren in Korea, Afghanistan en Irak. Ik hoorde in mijn jeugd wel eens de term Amerikaans imperialisme. Iets ouder hoorde ik het Hugo Chavez ook regelmatig zeggen. Ik bestede daar niet zoveel aandacht aan, wist niet zo goed wat dat inhield. Nu wel. Sinds de Tweede Wereldoorlog wierpen de Verenigde Staten minstens twee dozijnen regeringen in Latijns Amerika omver. Trump heeft dit interventionisme weer opgepakt in Venezuela. En niemand kan en mag daar iets over zeggen.

We zijn kennelijk weer terug bij de Monroedoctrine. Voor degenen die geen Maarten van Rossem of Beatrice de Graaff heten nog even in herinnering: de Monroedoctrine is een beginsel in de buitenlandse politiek van de VS vanaf de negentiende eeuw. President Monroe verklaarde in een toespraak voor het congres elke vorm van Europese bemoeienis op het westelijk halfrond taboe, waarmee hij doelde op politiek ingrijpen in de pas kort onafhankelijke naties in Zuid-Amerika en op nieuwe pogingen Amerika te koloniseren. 

Door mijn liefde voor Amerikaanse cultuur enerzijds en weerzin tegen Amerikaanse politiek anderzijds, kreeg ik de behoefte mij meer te verdiepen in de ontstaansgeschiedenis en ontwikkelingen in de VS. Ik ging David Reynold’s Empire of liberty lezen en de boekuitgave van uw proefschrift De Verenigde Staten in de twintigste eeuw. Daarna volgde ik de cursus Kijken naar Amerika aan de Open Universiteit. Ik heb mij dus flink verdiept in het land, haar politiek en haar geschiedenis. Wat mij opviel aan uw proefschrift is dat u heel erg de focus legde op de Amerikaanse verkiezingen en de Amerikaanse presidenten. Een president als John F. Kennedy was erg charismatisch en sprak tot de verbeelding, maar kwam er in uw boek nogal bekaaid van af. Verder was uw magnum opus uitermate leerzaam. 

Ik leerde dus over de American dream die bij miljoenen mensen tot de verbeelding sprak, maar dat de realisatie ervan voor de meeste mensen een fata morgana bleek. Er was en is heel veel armoede en het rijke land bleek een wel heel karig sociaal vangnet te hebben. Miljoenen Amerikanen zijn dakloos of wonende in ghetto’s en trailer parks, nog net in leven gehouden door de welfare en voedselbonnen (ook die voedselbonnen heeft Trump afgeschaft). Een karige zorgvoorziening met medicaire en medicaid en verder voor velen onbetaalbare zorg. Het was een winner takes all maatschappij en de losers are standing small. En ik leerde dat het begrip vrijheid wel erg heilig werd verklaard daar. Vrijheid betekende daar vooral ook met rust gelaten worden door de overheid en de vrijheid om te kapitaliseren op wat voor markt dan ook.

Met het presidentschap van George W. Bush in 2001 groeide mijn weerzin tegen het neoliberalisme. Het neoliberalisme dat door middel van economen als Milton Friedman en Friedrich Hayek - lid van de Chicago school of economics - natuurlijk ook weer uit Amerika kwam. Steeds maar weer hameren op een zo klein mogelijke overheid die actief markten moet aanjagen, steeds maar weer belastingverlagingen voor de allerrijksten en steeds maar weer onder het mom van die bullshittheorie van de trickle down economy. Ook die trickle down philosophy werkte net als de American dream helemaal niet zoals het verkocht werd. 

Toen Barack Obama president werd, ging er een golf van hoop door de wereld. In 2010 heb ik zelf het land twee weken bezocht en heb ik de president met eigen ogen per helikopter zien landen bij het Witte Huis. Men kreeg door Obama weer zin in een betere wereld. Amerika werd onderdeel van de Paris agreement om de gevolgen van de klimaatverandering te beperken. Amerikanen konden zich eindelijk verheugen op een beter zorgstelsel middels Obamacare. Verder ben ik geen vooruitgangsgelovige, dus ik moet samenvattend constateren dat Amerika of de wereld niet ineens ten goede keerde, ook onder Obama niet. Maar het was natuurlijk een prima en voorbeeldige man, een redevoerend talent, in tegenstelling tot wat ze daarna kregen. De entree van Donald Trump. Dat werd het einde van de pax americana. Amerika, de grote beschermer van het westen veranderde in de orbis americana, waarin Trump de dienst wil uitmaken. En dat zullen we weten. Trump heeft eigenhandig de wereldorde zoals we die kenden sinds de val van de Berlijnse muur omvergeworpen. En we weten nog niet waar we terecht zullen komen. 

Dat leert ons dat Europa snel volwassen moet worden in een wereld die wordt verdeeld in invloedsferen. Macht gaat weer boven recht, zoals we dat eerder in de geschiedenis hebben gezien. Met de grootmachten Amerika - die geen militair en politiek bondgenoot meer is -, China en Rusland kunnen wij alleen overeind blijven als één groot Europees machtsblok. Militair gezien moeten we ons tot de tanden toe bewapenen. Economisch moeten wij zoveel mogelijk intern op eigen benen staan. Qua handel moeten wij nieuwe allianties met andere landen in de wereld sluiten. De niet te onderschatten invloed van Amerika op onze politiek en burgers moeten wij met alles wat we in ons hebben bestrijden, gezien het feit dat de Maga beweging het extreemrechtse populisme en het christennationalisme wil bevorderen in Europa.

Het is enorm afkicken van onze Amerika verslaving. En qua cultuur? Nou, de tekenfilms, televisieseries en actiehelden uit Hollywood ben ik inmiddels wel ontgroeid. Maar ik weet niet hoe het met u zit, Maarten, maar de streamingseries, muziek en literatuur uit Amerika laat ik mij door niemand afpakken. Dat doen de progressieven en democraten in Amerika zelf ook niet. Zelfs niet met een fascistische dictator als Trump aan het bewind.

Met bemoedigende groet,

Arjen Baars