Mijn Cultuurgeschiedenis deel 3 (1918 - 1945)

Mijn Cultuurgeschiedenis deel 3 1918 - 1945 longread

Eerste Wereldoorlog

Er werd een briefwisseling gepubliceerd tussen de psychiaters Frederik van Eeden en Sigmund Freud, waarin Van Eeden zich beklaagde over de barbaarsheid van de Duitsers. Freud antwoordde dat dit het bewijs leverde van de psychoanalyse waarin de agressieve driften van de menselijke soort naar buiten traden in de meest gruwelijke vorm. 

Nederland was neutraal gebleven in de Eerste Wereldoorlog. Ons zuider buurland België niet, wat ertoe leidde dat ongeveer een miljoen Belgen tijdens de Eerste Wereldoorlog vluchtten naar Nederland. Na de oorlog konden zij weer ongeschonden huiswaarts keren. In mijn woonplaats Amersfoort staat nu het Belgenmonument wat wij als dank voor de opvang cadeau hebben gekregen van België. 

Interbellum

De periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog noemen we het interbellum. Duitsland werd verantwoordelijk gehouden voor de Eerste Wereldoorlog, mocht geen leger meer hebben en moest ontzaglijke herstelbetalingen doen. In 1919 werd er de sociaaldemocratische Weimar Republiek opgericht, en tien jaar lang bleek dat goed te functioneren. Duitsland herstelde weer enigszins en kreeg internationaal weer enig aanzien in Europa. Men had echter een pijnlijke wond geslagen in de Duitse geest door Duitsland alleen verantwoordelijk te stellen voor de Eerste Wereldoorlog. Het Verdrag van Versailles en de gigantische schuldbetalingen die Duitsland moest afleggen, brachten onderhuidse onvrede, zeker bij bepaalde machtswellustelingen, waaronder een oud soldaat van de Eerste Wereldoorlog: een mislukte kunstenaar die als huisschilder verder ging, politieke ambities had, en die ambities wist te verzilveren op de langere termijn. Met catastrofale gevolgen, voor Nederland, Europa en zowat de hele wereld: de persoon Adolf Hitler. 

Vrouwenbeweging

In 1917 werd in de Nederlandse politiek wettelijk eindelijk het algemeen vrouwenkiesrecht geregeld. Dat was een overwinning voor de vrouwenbeweging. Die vrouwenbeweging was opgekomen in de laatste periode van de negentiende eeuw, de eerste feministische golf. Bekende boegbeelden uit de beweging waren Aletta Jacobs en Wilhelmina Drucker. Tussen het socialisme en de vrouwenbeweging was er overlap maar ook ideologische verschillen. Ondanks de verschillen werd er toch veel samengewerkt. Er werd gestreden voor vrouwen toegang tot het hoger onderwijs, arbeidsrechten en algemeen kiesrecht. 

Nadat het algemeen vrouwenkiesrecht was behaald, werd twee jaar later in 1919 voor iedere volwassene het algemeen kiesrecht in de wet verankerd. Door het algemeen kiesrecht nam de invloed van confessionele partijen enorm toe, wat de vrouwenbeweging juist weer onder druk zette omdat de pas verworven vrouwenrechten weer onder druk kwamen te staan. Dit, mede door de crisisjaren van de jaren dertig, zette de vrouwenbeweging aan om verder te strijden en de nadruk kwam nu meer te liggen op het recht op arbeid en tegen de macht van mannen in het huwelijk en het gezin. In de jaren zestig kwam de Tweede Feministische golf op. 

Crisisjaren

De crisisjaren die ik hierboven noem, vonden plaats in de jaren dertig in Nederland, Amerika en grote delen van Europa. De oorzaak was de ineenstorting van de Amerikaanse beurzen op Wallstreet in 1929. Dit had grote gevolgen voor de financiële sector en in navolging daarvan voor de gehele economie. Vele burgers kwamen zonder werk te zitten. In Nederland liep dit op tot ruim 600.000 werklozen in 1935. We moeten dan even in aanmerking nemen dat Nederland toen nog maar 8 miljoen inwoners kende. Tijdens deze economische depressie was op gegeven moment zo’n één op de vijf werknemers werkloos. De armoede steeg.

Deze economische misère en grote werkloosheid was een wrange, vruchtbare voedingsbodem voor extreem gedachtegoed. De crisisjaren en de onmacht van de politiek om dit een halt toe te roepen bliezen de wind in de zeilen van het overal in West Europa opkomende fascisme. Niet lang daarna eveneens in een variant hiervan, het nationaal socialisme. In Nederland leidde dit tot de in 1931 opgerichte NSB, de nationaalsocialistische beweging, onder leiding van Anton Mussert. In Duitsland won de NSDAP de verkiezingen in 1932. Gebruik makend van de democratische instituten, werd in korte tijd diezelfde democratie afgeschaft. Hitler kreeg alleenheerschappij, hij werd de führer, en mensen in Nederland bekeken de ontwikkelingen met argusogen. Maar aanvankelijk was men in de houding gelaten over wat er bij onze oosterburen aan de gang was, en ook over de openlijk getoonde Jodenhaat dacht men toch hier en daar enigszins bagatelliserend. 

Opa en oma

Mijn opa Pieter is niet geraakt door werkloosheid van de crisisjaren voor zover ik weet. Na de lagere school is hij een aantal jaar in een tuinderij gaan werken. Hij ontmoette mijn oma Pleunie en ging in 1939 met haar trouwen en wonen in Rotterdam Charlois. In de jaren dertig ging hij als havenarbeider aan de slag bij de RDM, de Rotterdamse Droogdok Maatschappij. De Gemeentelijke Droogdokken lagen in de Charloise haven en waren verantwoordelijk voor het onderhoud aan de veerboten over de Maas. Opa Pieter werd daar kraanmachinist en daarna persmachinist. Hij maakte enorme schroefassen voor grote tankschepen, die platgewalst werden en een doorsnede hadden van wel 75 meter. 

Opa en oma kregen drie kinderen, alledrie in de oorlog, de eerste was mijn vader en daarna kwamen er twee zusjes. Ze woonden dus in Charlois, waar zo’n vijfenzeventig jaren later ik zelf met mijn vrouw ook naartoe zou verhuizen. Wij trouwden in Rotterdam. Rotterdam, en zeker Zuid, ligt er in de eenentwintigste eeuw heel anders bij. Sommige wijken bestaan nu voor tachtig procent uit immigranten. In de tijd van opa en oma waren er nog bijna geen immigranten. Wel Joden. En die werden door Hitler als zondebok aangewezen voor zo’n beetje alles wat er mis was in de cultuur, met op den duur catastrofale gevolgen voor de Joden. De Jodenhaat complottheorie was al te lezen in Hitlers boek Mein Kampf, dat hij in de gevangenis schreef en publiceerde in 1925 (deel 1) en 1927 (deel 2). Hij zat destijds in de gevangenis vanwege een mislukte staatsgreep. Toen hij vrijkwam was hij getergd, vol haat, en gebrand op de macht. Die kreeg hij bij het winnen van de verkiezingen begin jaren dertig. Duitsland begon als de wiedeweerga stappen te zetten die onvermijdelijk tot een totale oorlog zouden leiden die zijn weerga in de geschiedenis niet kent, en een bijna gelukte poging het Joodse volk volledig uit te roeien.

Hitler begon met het opzetten van zijn Derde Rijk. Er werd tegen de afspraken in weer een groot leger gebouwd en al in 1936 trok dat leger het Rijnland binnen. Tegen 1938 waren de internationale spanningen al zeer hoog opgelopen. Men luisterde op de radio naar tierende redevoeringen van Hitler. De Jodenvervolging was al gaande. In maart ‘38 wist de Führer de Anschluss van Oostenrijk bij het Groot-Duitse Rijk te bewerkstelligen. Kort daarop vloog Chamberlain naar München om te redden wat er te redden viel aangaande Tsjecho-Slowakije. In ruil voor vrede werd het Tsjecho-Slowaakse Sudetenland opgegeven. Daarna werd Praag ook nog binnengevallen op 15 maart 1939. Het duurde niet lang of Hitler viel ook de rest van Tsjecho-Slowakije binnen. Twee weken daarna herriep Hitler het niet-aanvalsverdrag met Polen. De Engelsen hadden echter een politieke ommezwaai gemaakt: ze waren nu vastbesloten om Duitsland te stoppen. Tot verrassing van Hitler stelden ze zich garant voor Polens onafhankelijkheid. Maar op 7 april 1939 trok het Italiaanse leger onder leiding van Benito Mussolini Albanië binnen. Eigenlijk was het continent toen al in oorlog.

Hitler en de Russische leider Stalin, twee gezworen vijanden, sloten toen onverwacht het Molotov von Ribbentroppact. Ze zouden elkaar niet aanvallen wanneer beide landen op eigen initiatief aan landjepik begonnen. Duitsland had zo zijn handen vrij en hoefde zich geen zorgen te maken over een oorlog op twee fronten, terwijl Stalin zijn gang kon gaan in Oost-Europa. Polen zouden ze onderling verdelen. Het Duits-Sovjetpact is vaak omschreven als Hitlers groene licht voor oorlog. Dat was het net zo goed voor Stalin. Tussen 1939 en 1941 trokken de legers van beide partijen met meer of minder succes rond in hun invloedsferen. Stalin viel zes landen binnen: Polen (gedeeltelijk), Finland (dat min of meer onafhankelijk bleef), Estland, Letland, Litouwen en Bessarabië (dat toen deel uitmaakte van Roemenië). Hitler veroverde Denemarken, Noorwegen, Nederland, België, Frankrijk, Joegoslavië, Griekenland (en later Italië). Pas in 1941 raakten beide machten slaags over het lot van heel Europa.  

In september 1939 vielen de nazi’s Polen binnen en volgde de officiële oorlogsverklaring. Toen was de Tweede Wereldoorlog officieel begonnen. Op 10 mei 1940 begon de grote Duitse aanval op Nederland, België en Frankrijk. 

10 t/m 14 mei: Nederland in oorlog met Duitsland

Toen de nazi’s Nederland binnenvielen, vluchtten het Koninklijk Huis en het voltallige kabinet naar Londen. Vanuit daar zouden zij Nederlanders later proberen te ondersteunen via Radio Oranje. De verdedigingslinie van Nederland was niet bijzonder sterk. Onze luchtafweer was miniem en niet goed op orde, terwijl de Duitsers een overmacht van duizend vliegtuigen inzetten. Daarom concentreerde onze opperbevelhebber generaal Henri Winkelman onze verdedigingslinie langs de Grebbelinie. Zo zou voorkomen moeten worden dat de Duitsers doortrokken naar Noord- en Zuid-Holland en Den Haag. Want dat is toch het hart van Nederland. Van noord tot zuid trokken de Duitsers ons land binnen. Er klonk wapengekletter van Groningen tot Maastricht. Rond de Grebbelinie werden hevige gevechten gevoerd, die rond de vijfduizend Nederlandse levens kostten van militairen en burgers.  Na een paar dagen hevige strijd braken de Duitsers door. In Rotterdam werd de binnenstad zwaar gebombardeerd door Duitse bommenwerpers. Het luchtalarm ging af. Er vielen negenhonderd doden, er ontstonden grote branden die binnen drie uur de hele binnenstad in puin legden, tweeduizend winkels in brand, tweeduizend fabrieken en werkplaatsen gingen verloren. Vijfentwintig duizend woningen gingen eraan, er waren vluchtelingen en tienduizenden raakten dakloos. 

Vliegveld Waalhaven werd ook gebombardeerd en er daalden vele Duitse parachutisten neer op Rotterdam Zuid. Dit gebeurde op nog geen kilometer afstand van waar mijn opa en hoogzwangere oma woonden. Mijn oma was zwanger van mijn vader, die twee weken later geboren zou worden. Mijn vader werd geboren op 29 mei 1940 in een Nederland dat officieel bezet land was. 

Wat betekende de Tweede Wereldoorlog voor Nederland

Met de gecommuniceerde bedreiging dat er ook bombardementen op andere steden zouden komen, te beginnen met Utrecht, capituleert Nederland op 14 mei. Arthur Seijs Inquart wordt bevelhebber in Nederland. Hij neemt zijn betrekking in de Ridderzaal in Den Haag, nota bene op de geboortedag van mijn vader, en gaat wonen in Wassenaar. 

Kort na de bezetting wordt de pers gelijkgeschakeld met de Duitse bezetter. Aanvankelijk leek het verder rustig te blijven in Nederland. De Duitsers zagen ons namelijk als Germaans broedervolk. Dit in tegenstelling tot de Slavische volkeren en natuurlijk de Joden. De anti-joodse maatregelen begonnen dan ook meteen door hen te proberen te isoleren. Onaangenaam moet het geweest zijn dat Nederlandse gezinnen de 50.000 Duitsers die hier gelegerd waren in hun huishoudens moesten opnemen. Daar zit je dan aan het avondeten met je gezin met Duitse militairen aan je eettafel. Verschrikkelijk. Vervolgens werden de 200.000 werklozen die Nederland telde opgeroepen om te gaan werken in Duitsland. Joden moesten hun fietsen inleveren als één van de eerste maatregelen tegen hen om hun te isoleren. In 1942 moesten zij allen een Jodenster op hun kleren gaan dragen. Er verschenen borden in parken en andere plaatsen met verboden voor Joden erop. 

Op 25 en 26 februari 1941 werd de Februaristaking gehouden in Amsterdam en vele andere steden, de eerste grote verzetsactie in Nederland tegen de Jodenvervolging in Europa. Aanleiding waren de eerste razzia’s in Amsterdam waarbij honderden Joodse mannen werden opgepakt en gedeporteerd naar Duitsland. De repressailles tegen de staking waren gruwelijk. Standrechtelijke executies volgden, arrestaties, mishandelingen, ontslagen van burgemeesters en ambtenaren en vele boetes. 

Van medio 1942 tot medio 1944 werden langs de gehele westkust van Nederland zo’n 300.000 mensen uit hun huis gebonjourd, eerst in Scheveningen en Den Haag, omdat de Duitsers wilden bouwen aan hun verdedigingslinie die de Atlantikwall ging heten. Vanaf medio 1943 werden alle mannen van negentien tot vijfendertig jaar opgeroepen om in Duitsland dwangarbeid te gaan verrichten. Dit was de arbeitseinsatz. Na de Joden moesten nu ook tal van Nederlanders hun fiets inleveren. Honderdduizenden fietsen werden geconfiskeerd. En de radio werd voor iedereen verboden in huis te hebben. Die moesten ingeleverd worden. Velen verstopten hun radio ergens in huis om toch Radio Oranje te kunnen luisteren. Er was meer verzet. Ondergronds verzet. Van het doorspelen van informatie tot het vervaardigen van paspoorten tot het verspreiden van illegale kranten. Vele Joden probeerden onder te duiken, maar aan een adres komen was zeer moeilijk en gevaarlijk. 

Vernietigingskampen

Mensen hoopten op hun bevrijding, maar die zou nog lang duren, en het zou eerst alleen maar erger worden voordat het einde van de ellende in zicht kwam. Toen de geallieerden eenmaal gegroepeerd waren en op Normandië van plan waren te landen en aan de grootschalige bevrijding van Europa te beginnen, waren in Duitsland en Polen de concentratiekampen en gaskamers waar Joden massaal vergast werden, al in vol effect. De meeste Joden die naar de vernietigingskampen gebracht werden kwamen niet meer terug. In totaal zouden er zes miljoen Joden vermoord worden door de nazi’s. 

Februari ‘44. Een geallieerde luchtaanval op Duitsland wordt onderweg geannuleerd. De piloten krijgen de opdracht op de terugweg strategische doelen te bombarderen, maar het herkennen welke stad precies welke was, was moeilijk. Zo wordt Nijmegen deels per ongeluk zwaar gebombardeerd waarbij 800 mensen omkomen en het centrum in puin komt. Ook dat kon gebeuren in de oorlog.

Razzia’s en opa opgepakt

Er werden talloze razzias gehouden waarbij vele tienduizenden mannen werden opgepakt ofwel voor deportatie of voor de arbeitseinsatz. De grootste was in november 1944 in Rotterdam en Schiedam waarbij meer dan 50.000 mannen werden opgepakt en voor dwangarbeid naar Duitsland werden overgebracht. Mijn opa Pieter was één van hen. Mijn overgrootouders woonden in een pand van een melkboer dat helemaal witgeschilderd was. Mijn opa was tweeëndertig jaar oud, dus geschikt voor de arbeidseinsatz. Iemand in de straat heeft aan de Duitsers verraden dat er achter de winkeldeur een jongeman woonde. De Duitsers belden aan en mijn opa werd afgevoerd. Hij was zo slim om te vertellen dat hij werkervaring had in de tuinderij, dus werd hij in Duitsland ook op een tuinderij te werk gesteld. Dat was niet het slechtste lot dat hij kon treffen. Uiteraard kreeg hij geen loon en weinig te eten, maar in de boerenstal was wel wat voedsel voorradig, dus hij kon aangesterkt blijven. Na de oorlog kwam hij heelhuids weer thuis. 

De overgrootvader van mijn vrouw is vanuit Amsterdam ook opgepakt. Hij werd per trein gestuurd naar Westerbork, waar hij twee weken in spanning vast heeft gezeten. Toen hij uiteindelijk weer mocht gaan, moest hij zelf maar uitzoeken hoe hij weer thuis kwam. Hij is dus te voet vanuit Drenthe terug naar Amsterdam gelopen. 

Mijn moeder is ook geboren in de oorlog, in de rivierenbuurt in Amsterdam aan de IJsselstraat. Hun buren waren Joodse mensen die diamanthandelaren waren. Die werden op een goede dag ook opgepakt en gedeporteerd. Mijn moeder herinnerde zich altijd nog het geluid van de Duitse laarzen die de trap op kwamen, het gebonk aan de deuren en een stem die gebood: aufmachen!

De Slag om Arnhem

Na een oproep van Radio Oranje gingen de spoorwegen staken. Dit staat in de boeken als de spoorwegstaking die aanving in september ‘44 en aanhield tot de bevrijding. 30.000 man spoorwegpersoneel legden de werkzaamheden neer. Mensen hadden moed gevat door de opmars van de geallieerden vanuit Normandië. De Nederlandse regering wilde met de spoorwegstaking de geallieerden helpen die begonnen aan de Operatie Market Garden. De dinsdag van vijf september werd Dolle Dinsdag. De Nederlanders, gelovend dat de bevrijding ophanden was, begonnen spontaan feest te vieren. Dat was duidelijk te vroeg gejuicht. De slag om Arnhem had ten doel belangrijke bruggen te veroveren op de Duitsers zodat de rivieren in geallieerde handen kwamen. Er werden vele troepen ingezet waaronder veel parachutisten. De slag werd uiteindelijk een mislukking: Nijmegen werd te laat veroverd en de belangrijkste brug in Arnhem werd veroverd maar weer werd teruggepakt. De Duitsers waren nog niet verslagen.

De represailles waren wederom verschrikkelijk. De Duitsers stopten de voedseltransporten naar het westen. Dit leidde tot de Hongerwinter in heel het westen. Mijn opa’s en oma’s met al hun kinderen woonden daar. Ook de opa’s en oma’s van mijn vrouw woonden daar met hun ouders. Het werd ook nog een keer een ijskoude winter. Ze kregen het zwaar te verduren. 

Hongerwinter

In december ‘44 begon Hitler aan het Ardennenoffensief. Dit was een laatste, grote, aanvalspoging van Hitler om de geallieerden te verslaan. Maar dat ging niet meer gebeuren. Toch duurde de bevrijding van Nederland van boven de rivieren nog tot mei 1945. Tijdens de Hongerwinter van ‘44-‘45 stierven 20.000 mensen van de kou en honger. Vele kinderen werden toen ondergebracht elders in het land. Mijn vader werd naar de boerderij van zijn opa en oma gestuurd in Rhoon. Het verhaal luidt dat hij vaak onder de rok van oma kroop omdat hij bang was voor de overkomende bommenwerpers. Hij zou negen maanden op de boerderij doorbrengen. De oma’s van mijn vrouw werden ook ondergebracht. De ene oma bij boeren, de andere werd met een stel andere kinderen per vrachtschip vervoerd van Amsterdam naar Friesland, waar zij bij een gezin van een Postbode te gast kwamen.

De voedselvoorziening in het westen holde achteruit. Door de strenge winter was bovendien alle aanvoer per schip lamgelegd. Het leven in de grote steden was volledig ontwricht, trams reden niet meer, gas en licht waren uitgevallen, brandstof was schaars of volledig afwezig. Mensen gebruikten dan bijvoorbeeld ‘s avonds een acculampje of kaarsen. Mensen gingen op straat bomen vellen, schuttingen en houten hekjes stelen om thuis de houtkachel mee aan te maken. Te voet of per fiets ondernamen veel mensen verre tochten op zoek naar voedsel. Er werden nog razzia’s gehouden. De elektriciteit en het gas bleven maanden uit. Koken deden veel mensen op een hout gestookt noodkacheltje. Half april was er in Rotterdam geen brood meer te krijgen, en half mei zouden ook de laatste aardappelen van het rantsoen moeten verdwijnen. Mijn vader zat op de boerderij, maar oma Pleunie zat in Rotterdam met twee kleine dochtertjes en oma Frieda zat met opa Henk met mijn moeder die vier was in Amsterdam. Wat zullen zij blij geweest zijn toen de bevrijding eindelijk kwam.

Bevrijding

Want toen ineens was het voorbij. De bakkers kregen meel uit Zweden, er kwamen voedseldroppings, Hitler pleegde zelfmoord, het Duitse leger capituleerde. Op vijf mei werd in Wageningen de capitulatie van de Duitse troepen in Nederland getekend. 

Nederland telde naar schatting 280.000 doden: 105.000 Joden (van de 140.000 die in Nederland woonden), 30.000 slachtoffers van de arbeidseinsatz, 22.500 niet-joodse kampslachtoffers (homo’s, Roma, Sinti, en veel verzetsmensen), 20.400 burgerslachtoffers van het oorlogsgeweld, 20.000 sterfgevallen door honger en ondervoeding, bijna 5.000 militairen, 2.800 gevallenen door Duitse executies, 3.600 Nederlandse zeelieden en ongeveer 10.000 Nederlandse SS-ers die voornamelijk aan het Oostfront sneuvelden. En daarbij kwamen nog eens de 65.000 Nederlanders die indirect aan de gevolgen van de oorlog waren overleden.

Naarmate ik steeds volwassener wordt, dringt steeds indringender de verschrikkingen van die zes jaar tot mij door. Ik ben een tweede generatie oorlogskind. Van nature heb ik een grote afkeer ingebakken van fascisme, racisme en nationaalsocialisme. Daarom baart de tegenwoordige tijd met het herlevende fascisme mij dan ook grote zorgen. Hoe kunnen wij anders zien dan dat de mensheid in de Tweede Wereldoorlog tot een diepste duisternis is afgedaald, wanneer een hoogstaande cultuur als de Duitse, omwille van een zuivering van die cultuur, een compleet volk wenst uit te roeien. Wir sollen die Juden ausradieren, dat was het parool. Zes miljoen Joden lieten het leven. Een diepzwarte bladzijde in onze westerse cultuurgeschiedenis. De Duitsers zelf zijn ook in verbluffende rouw gekomen, nadat de nazi’s waren verslagen en men weer tot bezinning kwam. We zeggen het de Duitsers nu allemaal na, dat het maar nooit meer nog een keer mag voorkomen. Nie wieder Krieg! 

Bronnen: mijn geheugen 90%, wikipedia 5%, Geert Mak De eeuw van mijn vader 5%