Brief aan Rutger Bregman

 Beste Rutger,

Middels dit schrijven wil ik mij uitschrijven uit jouw kerk van morele ambitie.

Nu alweer ruim tien jaar geleden bestormde jij het firmament van de Nederlandse media als de nieuwe intellectueel van de Millenials. Al gauw was je niet meer weg te denken uit ons collectieve bewustzijn. Ik zag je in de balie en de rode hoed, ik las je in de Volkskrant, ik hoorde je bij OVT en Nooit meer slapen, je was bij Pauw en Witteman, De wereld draait door, Arjen Lubach en Buitenhof. Je had je eigen podcast. En dan waren er natuurlijk je boeken. 

Je viel op met een positieve en hoopvolle boodschap voor de mensen. We hadden het nog nooit zo goed gehad. We waren nog nooit zo rijk geweest. Nederland was zo’n beetje het beste land ter wereld om in te wonen. Er viel wel nog een hoop te verbeteren, dus er was werk aan de winkel. Nu doorpakken, zou Wopke Hoekstra zeggen. Jij had er alvast veel zin an. 

Ik vond je boek De geschiedenis van de vooruitgang opmerkelijk, omdat je het daarin deed lijken of het leven vroeger alleen maar erg kort, vies en zwaar was en dat we het door de eeuwen heen alleen maar beter hadden gekregen. Een beetje met golfbewegingen misschien, want er was in de negentiende eeuw toch de Sociale Kwestie geweest, de slavernij en de eeuw erna twee wereldoorlogen. Maar nadat we daarna hadden vastgesteld Nie wieder! ging het toch weer crescendo. Instemmend haalde je telkens in je preken Francis Fukuyama aan met zijn beroemde essay met de boodschap dat we aan het einde van de geschiedenis waren beland. Precies rond dat decennium werd jij geboren en getogen. In de eenentwintigste eeuw bleek die geschiedenis helemaal niet ten einde, maar jij zag het nu heel helder: als je kijkt van waar we gekomen zijn dan bewijst dat dat we het nu en in de toekomst nog veel beter kunnen doen. 

Er verscheen weer een boek met wenkende perspectieven: de vijftienurige werkweek, een universeel basisinkomen voor iedereen en overal in de hele wereld open grenzen. Ik wilde de eerste paar jaren graag meegaan in jouw positieve energie. Politiek waren we het wel eens. Consuminderen, minder vlees eten, vuilnismannen meer betalen dan bankiers, allemaal tot je dienst. Op jouw advies ben ik overgestapt naar een duurzame bank. 

Toch wrong er bij mij iets al vanaf je allereerste optreden. Ik kon er alleen nog niet zo goed de vinger op leggen. Toen je het theater inging met de boodschap dat het tijd werd voor een hoopvoller mensbeeld, begon ik meer onraad te ruiken. Het theater staat voor amusement, dus is op zich al verdacht. Het was voor mij toch immers al een jaar of twintig geleden dat mijn persoonlijke scholing in de wereld en de mensheid een aanvang nam met Gerard Reve en Arthur Schopenhauer. 

Toen je boek De meeste mensen deugen uitkwam was voor mij de maat vol. Je bent een historicus, maar gebruikt filosofische begrippen voor je werk. Maar een goede filosoof ben je helaas niet. Je inzet van de begrippen vooruitgang, het goede en het deugen rammelt filosofisch aan alle kanten. In je boek definieer je deugen niet eens. Maar ik moet je uit de droom helpen: dat de meeste mensen deugen is gewoon niet waar. Met een beetje goede wil kan je nog beweren dat de meeste mensen deugen, zolang er geen sprake is van seksuele jaloezie, geen conflicten, geen echtscheidingen en er geen erfenissen in het spel zijn. Want dan komt de ware aard van de mens naar boven. Het is maar een dun laagje beschaving hoor. Daarom ben ik ook postbode geworden. In mijn werk kom je in korte interacties met mensen met een leuke kant van ze in aanraking. Vriendelijk gegroet worden in het voorbijgaan, leuke grapjes te horen krijgen, alleraardigste korte gesprekjes hebben. Dat is een heel andere ervaring dan wanneer je iemand betrapt op fout gedrag en hem of haar aanspreekt op dat verkeerde gedrag. Moet je dan eens zien hoe mensen omslaan als een blad aan een boom. 

Ik heb jarenlang geworsteld met de vraag waar mijn agitatie bij jouw boodschap toch vandaan komt. Aan de ene kant lijk jij mij een goed persoon en een toffe peer, en lang leek het alsof jij het voortouw nam in een oorlog die ook de mijne was, maar je boodschap irriteerde altijd een beetje. Eigenlijk verspreid jij een boodschap van geloof, hoop en liefde, maar dan verpakt in een jasje van atheïstisch vooruitgangsgeloof. De schrijver Herman Brusselmans noemde jou eens een mislukte goeroe. Ik moest daar wel een beetje om gniffelen. 

Maar ik weet nu waar het hem in zit. In jouw verhaal en jij als de verpersoonlijking van dat verhaal is er een gehele afwezigheid van het lijden. Wel een wezenlijk onderdeel van het leven zou ik toch zeggen. Het meest wezenlijke onderdeel eigenlijk, volgens de Boeddha, volgens de Bijbel, volgens Arthur Schopenhauer. Voor zover openbaar bekend, is er een totale afwezigheid van tegenslag en lijden in jouw leven. Het is één groot succesverhaal eigenlijk. Tot aan Harvard en gesprekken met Barack Obama aan toe. En dat is natuurlijk alleen maar weggelegd voor de happy few. Er komt heel veel privilege en geluk bij kijken. Een warm thuis in Nederland, geen armoede, hoogopgeleide ouders, een goed stel hersens, een goede gezondheid, alle kansen die je als jongen in Houten nodig hebt, dan nog even een flink ego opbouwen, en dan kun je inderdaad heel ver komen in het leven. Het is ook indrukwekkend wat je allemaal gepresteerd hebt nog voor je veertigste: vwo, universiteit, journalist, bestsellerschrijver, internationale beroemdheid, ondernemer, miljonair. Maar een reëel beeld van de harde werkelijkheid voor verreweg de meesten van ons geeft het niet. Nu denk ik, de ondernemer die je geworden bent zat er al in vanaf je eerste boek. Een ondernemende wereldverbeteraar. 

Jouw mens- en wereldbeeld passen misschien goed bij jou, en op de toon van de prekende domineeszoon die je bent verkondig je het met verve, ik denk niet dat die vlieger opgaat voor de meeste mensen. Voor de meeste mensen geldt meer tegenwind, meer tegenslag, teleurstellingen, minder intelligentie, minder kansen, minder ambitie, minder successen. 

Ik hoop zeker dat Rutger Bregman de wereld gaat verbeteren op een manier die nog nooit vertoond is. Maar ik heb er een hard hoofd in. Ik stem met verkiezingen weliswaar voor de hoop op vooruitgang, maar heb niet de illusie dat die vooruitgang er gaat komen. Zo lang mogelijk uitstel van de totale ineenstorting, daar gaat het om. Ik zoek ondertussen mijn troost in ieder geval niet meer in jouw boeken of interviews. 

Maar ik en de gewone man zijn allang niet meer jouw doelgroep hè. Jij richt je op de absolute elite. Om precies te zijn, de top 1% van de Westerse wereld. Ik wens je daarbij veel succes,

Met vriendelijke groet,

Arjen Baars